خواب و علل اصلی خواب آلودگی رانندگان

خواب چیست ؟

خواب همانند بیداری بخش مهمی از زندگی ما را تشکیل می دهد زیرا حداقل یک سوم زندگی انسانها در خواب سپری می شود. هنگامی که احساس به خواب رفتن به فرد دست می دهد و شخص در حال به خواب رفتن است افکارش دچار از هم کسیختگی شده و پیوستگی جریان تفکر در او از بین می رود.

به بیان دیگر پیش از آن که فرد به خواب عمیق فرود رود سطح هوشیاری او کاهش یافته و عکس العمل های او نسبت به محرک های اطراف کند می شود. باید یادآوری نمود آنچه که تحت عنوان هوشیاری از آن یاد می شود توجه و تمرکز کامل و آگاهی از رویدادهایی است که در پیرامون ما اتفاق می افتد و تردیدی نیست که هوشیاری کامل راننده نخستین و مهمترین شرط رانندگی ایمن است.

در یک فرد سالم که از لحاظ روحی و جسمی در شرایط طبیعی به سر می برد، خواب عموماً از یک

الگوی طبیعی پیروی می کند اما گاهی اوقات خواب الگوی طبیعی خود را از دست داده و به عبارت دیگر اختلالات خواب بروز می کنند .

2-4-1 اختلالات خواب

اختلالات خواب به سه گروه تقسیم می شوند:

– بی خوابی

– پر خوابی و خواب آلودگی

– بد خوابی

به منظوربررسی عوامل اصلی بروز تصادفات رانندگی شناخت گروه های اختلالات خواب اهمیت زیادی دارد لذا بیشتر به آن خواهیم پرداخت . { 22 }

 

الف ) بی خوابی

بي خوابي عبارت است از اختلال در خواب ، از جمله مشكل در به خواب رفتن ، مشكل در باقي ماندن در حالت خواب ، بيدار شدن متناوب ، بيدار شدن صبح خيلي زود، يا تركيبي از اين حالات . بي خوابي در تمام سنين رخ مي دهد، اما در سالمندان شايع تر است .  بي خوابي ممكن است موقتي باشد، مثلاً در اثر بروز كلي بحران در زندگي يا تغيير شيوه زندگي ؛ يا مزمن باشد، مثلاً به علت مشكلات جسمي ، رواني يا خوردن دارو

 

ب )پرخوابی و خواب آلودگی

پرخوابی خود بدون نوع افزایش میزان خواب در شب (پرخوابی واقعی) و خواب آلودگی روزانه دسته

بندی می شود. خواب آلودگی روزانه یکی از شایع ترین انواع اختلالات خواب است که 4 الی 12 درصد مردم جوامع مختلف گرفتار آن هستند. افرادی که دچار خواب آلودگی روزانه هستند در معرض استرس های روانی مختلف، کاهش میزان کارآیی و فعالیت در محیط کار، افت تحصیلی و افزایش خطر سوانح و حوادث قرار دارند مطالعات انجام شده در سراسر دنیا خصوصاً بر روی رانندگان وسیله نقلیه سنگین حاکی از آن است که خواب آلودگی روزانه یکی از مهم ترین و شایع ترین عوامل موثر در وقوع تصادفات جاده ای است. این آمار در برخی موارد بسیار وحشتناک و تکان دهنده است. به عنوان مثال مطالعه ای که در سال 2006 میلادی در امریکا بر روی رانندگان کامیون هایی که مسافت های طولانی را می پیمودند انجام شد نشان داد که حدود 47 درصد از آنها در زمان رانندگی در طی روز دچار خواب آلودگی شوند .

 

 

2-4-2 علل اصلی خواب آلودگی رانندگان

1 – ریتم سیرکادین

انسان همانند سایر موجودات زنده دارای ریتم بیولوژیک می باشد . مهمترین ریتم بیولوژیک در انسان ریتم سیرکادین است که هر دوره آن 25-24 ساعت بطول می انجامد و همه روزه توسط نور خورشید و عوامل محیطی تنظیم می گردد . خواب و بیداری نیز این ریتم را تبعیت می کند . در این رابطه زمان اوج خواب آلودگی و میل به خواب بین ساعات 5-1 بامداد و با شدت کمتری در 16-13 بعد از ظهر می باشد . افرادی که دچار اختلالات خواب بوده و یا کمبود خواب ( محرومیت از خواب ) را دارند مستعد خواب آلودگی هستند . یکی از عواملی که در خواب آلودگی زمینه ایجاد خطر را فراهم می کند ، بروز حملات نا خودآگاه خواب کوتاه مدت است که (micro  sleep ) نامیده می شوند . این خواب کوتاه مدت حدودا 10 – 5 ثانیه طول کشیده و در هنگام فعالیتهای شغلی پر خطر همچون رانندگی باعث بروز حوادث می شوند .  حملات نا خودآگا ه خواب در دو پیک خواب آلودگی ( 5 – 1 بامداد و 4 – 1 بعداز ظهر ) احتمال بروز بیشتری داشته و به همین علت در این زمانها خطر بروز تصادفات مرگبار بیشتر است . { 29 }

مطلب مشابه :  ویژگی های هوش هیجانی

 

2 رانندگی های طولانی

بررسی تصادفات و حوادث رانندگی نشان داده است که تعداد زیادی از رانندگانی که دچار سوانح رانندگی شده اند برای بیش از 10 ساعت پیاپی رانندگی کرده بودند. در واقع علت اصلی خواب آلودگی های زمان رانندگی، کم بودن ساعات خواب و بی خوابی های زیاد پیش از رانندگی است. به همین دلیل است که قانون حداکثر زمان رانندگی در طول شبانه روز برای رانندگان کامیون ها معادل 10 ساعت و برای رانندگان اتوبوس ها معادل 8 ساعت به تصویب رسیده و در مورد رانندگان وسایل حمل ونقل عمومی بار و مسافر اعمال می گردد.

 

 

 

 

 

 

3- شیفت کاری

شایع ترین علامت آن بروز دوره ای بی خوابی طی شب و خواب آلودگی طی روز می باشد بررسی های مختلف نشان داده است وقوع سوانح مربوط به خواب در افرادی که به طور شیفتی فعالیت می کنند به طور معنی داری بالاتر رفته است . در برخی از مطالعات اختلالات خواب در افراد نوبت کار شیوع بیش از 60/0 داشته است .

4- بی خوابی و بدخوابی

بی خوابی های شبانه به هر علت به سادگی می تواند موجب خواب آلودگی و پرخوابی در طی روز بعد شود. افرادی که بصورت شیفتی کار می کنند مانند پزشکان، پرستاران، نیروهای نظامی و انتظامی، اپراتورهای سیستم های مخابراتی و نکهبانان در این گروه جای می گیرند. به علاوه کسانی که داروهای محرک از قبیل آمفتامین (اکستازی) مصرف می کنند یا دچار بیماری های اعصاب و روان هستند نیز در این گروه جای دارند.

 

 

 

 

5-برخی شرایط فیزیولوژیک

برخی از شرابط فیزیولوژیک ( عملکرد طبیعی بدن) نیز می توانند سبب خواب آلودگی شوند. از جمله

این مسایل می توان به پرخوری خصوصاً مصرف زیاد غذاهای چرب و یا استفاده از غذاهای تخمیری مانند دوغ که زمینه را برای چرت زدن و خواب آلودگی مهیا می کنند، اشاره نمود. نکته مهم دیگر این است که بسیاری از بانوان در دوره های عادت ماهیانه در اثر تغییرات هورمونی دچار خواب آلودگی می شوند لذا باید در چنین مواردی تا حد امکان از رانندگی بپرهیزند.

6- مصرف دارو ، الکل، مواد مخدر و داروهای تضعیف کننده سیستم مغزی

مصرف برخی از داروهای آرام بخش و خوب آور مثل دیازپام یا داروهای حاوی کدئین ، داروهای ضد حساسیت (آنتی هیستامین) و ضد افسردگی نیزگیجی و خواب آلودگی راننده را در پی دارد. در بسیاری از کشورهای جهان مصرف  مشروبات الکلی یکی از عوامل اصلی تصادفات رانندگی  به حساب آمده و به همین دلیل روش های زیادی برای مقابله با مستی ناشی از مشروبات الکلی در زمان رانندگی در پیش گرفته اند. الکل و مواد مخدر که از آنها تحت عنوان تضعیف کننده های سیستم عصبی مرکزی و مغز نام برده می شود، می توانند با ایجاد خواب آلودگی و گیجی، زمان تصمیم گیری و عکس العمل راننده را افزایش داده و موجب افزایش احتمال وقوع تصادفات شوند.

مطلب مشابه :  نظریه ها و دیدگاه روانشناسان در مورد سلامت

7قطع ناگهانی داروهای محرک و کافئین

ترک داروهای محرک و یا ایجاد تحمل نسبت به این داروها مثل ترک آمفتامین ها مثل قرص اکتسازی موجب خواب زیاد و افسردگی است. برخی از رانندگان معتاد به این داروها وقتی در شرایط خاصی قرار می گیرند که امکان مصرف این قرص ها را به هر دلیل ندارند، مثلا راننده ای که در جمع خانواده یا مسافران امکان مصرف این قرص ها را ندارد دچار خواب آلودگی می شود و احتمال تصادف در زمان رانندگی در او افزایش می یابد. لذا باید از آلوده شدن به چنین داروهایی خودداری کرد و در صورت اعتیاد نیز تحت نظر روانپزشک یا پزشک معالج اقدام به قطع مصرف آنها نمود لازم به یادآوری است که قطع مصرف چای و قهوه زیاد هم می تواند از علل پرخوابی و خواب آلودگی در حین رانندگی باشد.

8 وقفه تنفسی در زمان خواب (آپنه خواب)

وقفه تنفسی (آپنه) خواب حالتی است که با دوره های مکرر قطع تنفس در حین خواب مشخص می شود. { 25 }  علائم عمده این افراد خواب آلودگی زیاد روزانه و خرناس کشیدن های بلند غیرمعمول است. این افراد نه تنها در شب بلکه حتی در طی روز نیز در معرض خطر تصادفات جاده ای قرار دارند. زیرا آنها هیچ گاه از خواب سیر نمی شوند و درتمام روز خواب آلودند. این افراد معمولاً چاق و فربه بوده، غبغب های آویزان، گردن کوتاه و ستبر و شکم چاق دارند. عموماً در خواب خرو پف های شدیدی می کنند و دچار ایست تنفسی می شوند.

خواب آلودگی روزانه در این بیماران به حدی شدید است که خیلی اوقات باعث از کار افتادگی و از دست دادن شغل، مشکلات خانوادگی، افت تحصیلی در بچه ها، اضطراب، تحریک پذیری و حتی ناامیدی شدید می شود. در بررسی انجام شده در انگلستان احتمال خطر تصادفات رانندگی در افرادی که خرو پف داشتند 30 درصد بیشتر از افرادی که در حین خواب خرو پف نمی کردند، گزارش شده است. به علاوه ایست های مکرر تنفسی در این افراد موجب می شود تا آنها دچار عوارض قلبی عروقی شدید، افزایش تدریجی فشار خون و نارسایی های قلبی شوند. تشخیص و درمان این بیماران در بسیاری موارد بطور کامل امکان پذیر است. لذا توصیه می شود تا این افراد به کلینک های خواب مراجعه نموده و تحت مداوا قرار گیرند. گاه درمان از طریق کاهش وزن، تعلیم بیمار از نظر نحوه خوابیدن، جراحی بر روی حلق و آرواره و بسیاری از روش های دگیر امکان پذیر است.

ارتباط تصادفات رانندگی و قطع تنفس هنگام خواب

اما همان طور که اشاره شد تحقیقات تازه نشان می دهند آپنه شبانه ممکن است باعث بروز تصادفات

رانندگی شدیدی شود. این مساله توسط یک تیم تحقیقاتی کانادایی {25 } مورد بررسی قرار گرفته است.  دکتر آلن مالگرو از بخش اختلالات خواب دانشگاه بریتیش کلمبیا و سرپرست تیم تحقیقاتی می گوید: دو مورد ما را به شدت غافلگیر کرد؛ یکی آمار بسیار بالا و دور از انتظار بیماران مبتلا به قطع تنفس هنگام خواب بود و دیگری این که حتی افرادی که واجد درجات خفیف بیماری بودند تصادفات رانندگی بسیار شدیدی داشته اند.

محققان در این مطالعه 800 بیمار دارای قطع تنفس هنگام خواب و 800 نفر فاقد این بیماری را مورد بررسی قرار دادند. نتایج بررسی این محققان نشان داد که بیماران مبتلا به قطع تنفس هنگام خواب دو بار بیشتر در معرض تصادفات رانندگی بوده و سه تا پنج برابر بیشتر از افراد فاقد این بیماری در معرض جراحات شدید ناشی از تصادفات خطرناک هستند.  در طی مدت سه ساله این تحقیق، افراد مبتلا به آپنه شبانه 250 تصادف رانندگی داشته اند در حالی که این رقم در افراد سالم 123 مورد بوده است. تحقیقات قبلی به ارتباط میان قطع تنفس هنگام خواب و بروز تصادفات رانندگی اشاره داشتند، اما این نخستین مطالعه ای بود که شدت تصادفات را نیز مورد بررسی قرار داده است. نکته جالب این که اظهارات خود بیماران نشان می دهد که خواب آلودگی آنها هنگام رانندگی ارتباطی با افزایش خطر تصادف نداشته است. در حالت عادی مردها بیشتر از زن ها دچار تصادفات رانندگی می شوند اما در میان بیماران مبتلا به آپنه شبانه در این مطالعه آمار تصادفات زن ها و مردها با هم برابر بود.

مطلب مشابه :  انواع استناد در مطالعات تحلیل استنادی

9– ابتلاء به برخی بیماری های جسمی

خواب آلودگی می تواند نشانه ای از بیماری های جسمی مانند نارسایی کلیه که در آن اوره در خون

تجمع می یابد. نارسایی قلبی و بیماری های تنفسی که موجب جمع شدن گاز کربنیک در خون می شوند و برخی بیماری های دیگر باشد.

10 نارکولپسی (Narcolopsy)

نارکولپسی { 20} نوعی اختلال خواب است که عموما در دوران نوجوانی و جوانی آغاز می شود و با خواب آلودگی و چرت زدن های زیاد روزانه، فلج حین خواب ( که در فرهنگ عامه به آنها بختک می گوییم ) و کاتاپلکسی ( فلج ناگهانی عضلات بدن در حین بیداری ) مشخص می شود. حملات خواب در نارکولپسی عموما مقاومت ناپذیرند و حتی فرد به طور ناگهانی در حین غذا خوردن، رانندگی و حتی صحبت کردن به خواب می رود. در حمله کاتالپسی نیز در حالی که بیمار هوشیار و آگاه است قادر به حرکت نیست و فقط عضلات چشم ها و عضلات تنفسی او فعالند.

معمولاً در این حالت بیمار قدرت استفاده از عضلات خود را برای مدت 30 تا 60 ثانیه از دست می دهد و هر دوی این حالت ها یعنی حملات خواب و حملات فلج در حین بیداری خطر بروز حوادث رانندگی را افزایش می دهند. علت نارکولپسی که هم در زنان و هم در مردان بروز می کند دقیقاً مشخص نیست ولی عوامل کمک کننده شامل عوامل شغلی مثلاً کارهای شیفتی که عامل ایجاد اختلال در خواب شبانه اند سبب تشدید نارکولپسی می شوند.

نارکولپسی با بررسی هایی که در مراکز مغز و اعصاب و خصوصا کلینیک های خواب با انجام نوار مغز و سایر روش ها انجام می شود قابل شناسایی و درمان است. متخصصین مربوطه برای درمان هم از دارو و هم از روان درمانی استفاده می کنند .

11 افسردگی و برخی از بیماری های روانی

افسردگی شدید تقریباً همیشه با نوعی از اختلالات خواب همراه است. گاهی افسردگی با بی خوابی و گاهی با پرخوابی همراه می شود. پر خوابی همچنین در تعدادی از بیماری ها یا حالات روانی از جمله اسکیزوفرنی نیز دیده می شود بیماران جوان اسکیزوفرنی اغلب در دوره هایی از بیماری خود افزایش خواب دارند.

 

اختلالات احساسي: اختلالات احساسي { 17}اگر مورد درمان قرار نگيرد، مي تواند تاثير بسيار نيرومندي بر زندگي بيمار داشته باشد. اين اختلالات از طريق تغيير و تبديل هاي شيميايي در بدن توانايي تغيير ادراک، مهارت هاي کنار آمدن و توانايي فرد براي خوابيدن را دارد. اکثريت افرادي که دچار بيخوابي مداوم هستند، از مشکلات رواني مثل افسردگي، يا اضطراب نيز رنج مي برند. اين مشکل ممکن است به خاطر بالا بودن ميزان کورتيزول ( يک هورمون استرس  ) باشد که عامل مهمي در اينگونه مشکلات و اختلالات رواني به شمار مي رود و در اکثريت افرادي که از بيخوابي مزمن رنج مي برند نيز ديده مي شود.