مبانی و اصول کارتوگرافی

 کارتوگرافی به صورت سنتی بعنوان علم و هنر ترسیم نقشه تعریف شده است. نقشه ها بصورت سنتی بوسیله مداد و کاغذ ترسیم می‌شدند ولی گسترش و مزایای کامپیوترها، کارتوگرافی را متحول کرده است. بیشتر نقشه های کیفی _ تجاری هم اکنون توسط نرم‌افزارهای نقشه کشی از انواع CAD,GIS و دیگر نرم افزارهای خاص کارتوگرافی می باشد، تهیه می گردند که این عمل خود باعث استفاده موثر از تصاویر دورسنجی و GIS (سیستم های اطلاعات جغرافیایی) می گردد.

نقشه ها ابزارهای بصری(Visual) داده‌های مکانی هستند. داده‌های مکانی خود از اندازه گیری‌ها حاصل شده و در پایگاه‌های داده برای مقاصد متنوعی نگهداری می‌شوند. امروزه روند تهیه نقشه‌ها به سمت کنار گذاشتن روش‌های آنالوگ تهیه نقشه و حرکت در جهت ایجاد و گسترش روش‌های دینامیکی می‌باشد که می‌توانند نقشه ها را بصورت رقومی درآورند.
کارتوگرافی را به صورت مختصر هنر، علم و تکنولوژی ساختن نقشه از زمین و یا سایر کرات آسمانی تعریف می‌نمایند. ولی معنی واقعی کارتوگرافی چیزی بیش از این بوده و شامل ساختن(ثبت داده‌های مکانی بر روی نقشه ها)، مطالعه و حتی روش‌های استفاده از نقشه هاست. در دنیای امروز کارتوگرافی بسیار گسترده‌تر از نمایش مرزهای سیاسی،خط سیر ترابری و حمل و نقل می باشد.
لازم به ذکر است، قدیمی‌ترین نقشه‌های شناخته شده متعلق به پنج هزار سال قبل است. نقشه ها با روش ها و کاربرد‌های علمی به صورت فزاینده‌ای در قرون ۱۷، ۱۸و ۱۹ میلادی گسترش یافتند. بسیاری از کشورها تحت پوشش برنامه‌های نقشه‌برداری بین المللی قرار دارند. تا قبل از جنگ جهانی دوم بسیاری از کشورها دارای اطلاعات بسیار کمی در خصوص ترسیم نقشه‌های مناطق مختلف بودند. بعد از پدیدار شدن سیستم‌های اطلاعات جغرافیایی(GIS) در دهه‌های ۱۹۸۰-۱۹۷۰ تغییرات بسیار زیادی در الگوهای کارتوگرافی سنتی پدید آمد.

اصول کارتوگرافی:
اصول کارتوگرافی طبق نظر رابینسون(Robinson) به شرح زیر می باشد:
الف) مقیاس (Scale) / سیستم تصویر(Map Projection) / جنرالیزه کردن (Generalization).
ب) طراحی (Design) / ترسیم و تولید(Map Produce).
مقیاس (Scale):
کلیه نقشه‌ها از واقعیت کوچکترند، پس اولین تصمیم کارتوگراف به تعیین نسبیت(ابعاد) بین واقعیت و نقشه اختصاص می‌یابد. این نسبت، اصطلاحا مقیاس خوانده می شود.
انواع کارتوگرافی:
تکنولوژی کارتوگرافی دائما درحال تغییر است و این تغییرات به منظور پاسخگویی به تقاضای نسل جدید نقشه برداران و تهیه‌کنندگان نقشه هاست. اولین نقشه‌ها بصورت دستی و با قلم‌مو روی پوست ترسیم شدند، بنابراین دارای تنوع در کیفیت و محدودیت در توزیع بودند. امروزه تجهیزات رقومی جدید، امکان صحت بیشتر و قابلیت نگهداری دیجیتالی را در اختیار تهیه‌کننده قرار می‌دهد.

برای درک نقشه‌های پایه، کارتوگرافی به ۲ دسته عمده تقسیم بندی می‌شود:
۱) کارتوگرافی عمومی(عام).
۲) کارتوگرافی موضوعی(خاص).

۱) کارتوگرافی عمومی(عام):
نقشه‌های عمومی منابع و موقعیت‌های زیادی را ارائه می‌دهند و عموما به صورت سری تولید می‌شوند. برای مثال: نقشه‌های توپوگرافی با مقیاس ۱:۲۴۰۰۰ سازمان زمین‌شناسی امریکا با نقشه‌های توپوگرافی ۱:۵۰۰۰۰ کانادایی قابل مقایسه هستند. در حقیقت کارتوگرافی عام، هنر و فن آفرینش نقشه است که کلیه مراحل تهیه نقشه یعنی ژئودزی، عملیات زمینی، فتوگرامتری، ترسیم و چاپ را شامل می‌شود.

۲) کارتوگرافی موضوعی(خاص):
کارتوگرافی موضوعی، شامل نقشه‌هایی با موضوعات جغرافیایی خاص و انتقال آن به کاربران خاص می شود و تمام مراحل بعد از برداشت زمینی، فتوگرامتری یا به عبارت دیگر، اطلاعات اولیه برای تهیه نقشه را شامل می‌شود. در حقیقت، این مرحله قسمت اعظم کار تهیه نقشه محسوب می گردد. کارهایی از قبیل تنظیم پیش نویس، ترکیب اطلاعات و استفاده از نقشه‌ها و مدارک مربوطه، انتخاب شبکه، تعیین علائم و نوشته‌ها، هماهنگی اطلاعات موجود در نقشه، طراحی اطلاعات حاشیه نقشه، انتخاب روش ترسیم، چاپ و تکثیر، مراحل مختلف کارتوگرافی خاص را تشکیل می‌دهد.
نقش کارتوگرافی در تهیه نقشه:
حاصل کار نقشه‌برداری، چه زمینی و چه هوایی، پیش‌نویسی است که اطلاعات مورد نظر روی آن به صورت ناقص و گنگ پیاده می شود. چنین پیش‌نویسی در اختیار کارتوگراف قرار می‌گیرد. او با استفاده از اصول و مبانی سیستم ارتباطی و طراحی نقشه با دمیدن روح در آن، عوارض و اطلاعات را گویا ساخته تا به راحتی برای همگان قابل فهم گردد. در حقیقت از دیدگاه فنی، کارتوگرافی مراحل پایانی کار تهیه نقشه است.
نقشه‌ای که بوسیله نقشه بردارن و یا فتوگرامتریست‌ها به کارتوگراف واگذار می‌شود، مجموعه‌ای از نقاط ، خطوط و علائم است که قابل درک برای کلیه استفاده کنندگان نیست. این پیش‌نویس که اغلب به شکل مدادی است از لحاظ هندسی دارای دقت بوده، لیکن از نقطه نظر نمایشی و هنری ارزش چندانی ندارد. کارتوگراف بااطلاعاتی که در زمینه هدف نقشه و میزان اهمیت عوارض کسب می‌کند مبادرت به طراحی و برنامه‌ریزی برای ساخت و تولید نقشه خواهد کرد. گرچه هر کدام ازمراحل کارتوگرافی جداگانه انجام می شود، ولی طراحی کلی و برنامه‌ریزی یا به عبارت دیگر دستورالعمل اجرایی و گردش کار کلیه عملیات در ابتدای امر صورت می گیرد.
بسته به موارد مختلف، ممکن است بعضی از مراحل عملیاتی کارتوگرافی حذف یا اضافه شود. اما موضوع و هدف نقشه هرچه باشد به طور کلی عملیات کارتوگرافی شامل مراحل زیر خواهد بود:
انتخاب نوع و اندازه برای علائم نقطه ای، خطی و سطحی، تصمیم‌گیری در مورد نوع و اندازه اعداد و نوشته ها، تعیین رنگ برای نقشه‌های رنگی یا سایه روشن برای نقشه‌های یک رنگ، طراحی حاشیه و راهنمای نقشه، تعیین انواع شبکه، انتخاب قطع و فرم عرضه نقشه، انتخاب تکنیک‌های ترسیم و بالاخره تصمیم گیری در مورد تولید، چاپ و تکثیر نقشه.

منبع : پایگاه ملی داده های علوم زمین کشور