مفهوم توپوگرافی در مطالعات شهری

واژه توپوگرافی در مطالعات شهری مفاهیم متعددی دارد که لزوم توجه به آن ارائه معانی و مفاهیم مختلف را در اینجا ضروری می سازد . از نظر لغوی توپوگرافی به معنی شناخت ناهمواریها آمده است ، لیکن این بار معنایی فقط یکی از مفاهیم این اصطلاح وسیعاً رایج را می رساند . به طور کلی مفاهیم مختلف اصطلاح توپوگرافی عبارتند از :

  • توپوگرافی جغرافیایی :مراد از آن بیان وضع ناهمواری های سطح خارجی زمین است. معادل فارسی توپوگرافی در معنای جغرافیایی آن پستی و بلندی ، ناهمواری و عوارض زمین است .

 

  • توپوگرافی ساختمانی :منظور از توپوگرافی ساختمانی در مطالعات شهری بررسی چگونگی ابعاد ارتفاعی ساخته شده است . بخشها و محله های مختلف شهر با توجه به ضوابط شهراسزی ، همانند ابعاد طولی و عرضی ، بعد ارتفاعی نیز دارند . توپوگرافی ساختمانی ویژگیهای کاربردی فضا را در بعد ارتفاعی مشخص می کند . ضرورت بررسی آن در تعیین تراکمهای ساختمانی و جمعیتی و فعالیتی در بخشهای مختلف شهری ، امری روشن و ضروری است .

 

  • توپوگرافی اجتماعی : در مطالعات شهری به موازات بررسی خصوصیات توپوگرافیک طبیعی و ساختمانی ، لازم است به توپوگرافی اجتماعی گروههای مستقر در شهرها نیز توجه شود . مراد از آن بررسی منزلتهای اجتماعی محله های مختلف شهری است ، که هر یک به تناسب امکانات ، چشم اندازها و ساختمانهای فضایی معینی را در محیط به وجود می آورند . توپوگرافی اجتماعی می تواند توزیع جغرافیایی لایه بندیهای اجتماعی موجود در شهرها را با توجه به خصوصیات فرهنگی ف معیشتی ، سکونتی و رفتاری آنان مورد توجه قرار داده و در تصمیم گیریهای شهری حدود و میدان فعالیت و چگونگی برخورد با آنها را مشخص سازد . در جغرافیای اجتماعی شهرها توپوگرافی اجتماعی مبنای سنجش جدایی گزینی اقشار مختلف ساکن شهرها از یکدیگر می باشد ، که ممکن است به دلایل قومی ، ملی ، نژادی ، دینی و مذهبی و یا علل دیگر جدای از یکدگیر زندگی کنند . در ساخت اقتصادی امروزی شهرها نقش عوامل فوق به تدریج ضعیف شده و ضابطه اقتصادی جایگزین آنها شده است . بدین ترتیب که طبقات مرفه و برخوردار از امکانات اقتصادی بهتر ف در یک نظم نسبی سلسله مراتبی به تدریج در شهرها ، محل سکونت خود را از محل فعالیت و سکونت گروههای اجتماعی دیگر جدا می کنند و در محله های خاصی مستقر می شوند . بدین ترتیب در سیمای فیزیکی شهرهای ایران در طول نیم قرن گذشته ، یک مرزبندی مشخص از مرحله جدایی گزینی مشاهده می شود که به راحتی امکان ترسیم یک شیب اجتماعی ـ اقتصادی را بر مبنای توپوگرافی اجتماعی فراهم میسازد .بعنوان مثال توپوگرافی اجتماعی تهران با شیبی از شمال به جنوب قابل ترسیم است که منطبق بر توپوگرافی جغرافیایی شهر نیز می باشد . برعکس در شهر همدان توپوگرافی اجتماعی و شیب اجتماعی شهر از جنوب به شمال است . تقریباً بیشتر شهرهای ایران در توسعه جدید خود این ویژگی را دارا هستند . هر امری که در بافتهای قدیمی به طور محسوس وجود نداشته و امروزه در مطالعات کالبدی شهرها از اهمیت ویژه ای برخوردار است . چرا که سرانه اشغال فضایی و ویژگیهای رفتاری و توقعات و الگوهای زیستی در قشرهای مختلف اجتماعی یکسان نیست و اثرات فیزیکی همشکلی برجای نمی گذارد.

 

  • توپوگرافی تاریخی : توجه به توپوگرافی تاریخی شهر نیز در جای خود حائز اهمیت است . در اینجا می توان برای توپوگرافی معادل فارسی فراز و نشیب را به کاربرد و مراد از آن تغییرات و تحولات کمی و کیفی در خصوصیات ساختاری شهر در پهنه تاریخ است . فراز و نشیب تاریخی شهر پیوسته باید در شکل علی آن بررسی شود نه در شکل توصیفی . تعیین دامنه تغییرات جمعیتی و فضایی شهر می تواند در شناخت ظرفیت پذیری آن مورد استفاده قرار گیرد .

  • نقشه های توپوگرافی ۱:۲۵۰۰۰۰ و ۱:۵۰۰۰۰

برای مطالعات شهری علاوه بر نقشه های ۱:۲۰۰۰ و ۱:۲۵۰۰ شهری که توسط سازمان نقشه برداری کل کشور تهیه شده اند و مورد استفاده قرار می گیرند ، می توان از نقشه های توپوگرافی که در مقیاسهای ۱:۲۵۰۰۰۰ و ۱:۵۰۰۰۰ وجود دارند استفاده کرد . کاربرد مؤثر این نقشه ها نه برای ساختمانهای درون شهری ، بلکه برای حوزه نفوذ و پسکرانه ها و شناخت عوامل محیطی بیرونی می باشد . بدین ترتیب که این نقشه ها با دارا بودن یک سلسله اطلاعات محیطی مانند ارتفاعات ، شکل دره ها و دامنه ها ، خطوط منحنی میزان ، جهت جریان آبها یا شبکه اوروهیدروگرافیک اطراف شهرها ، حوزه های آبخیز و حوضه های آبریز آن ها ، موقعیت مکانهای شهری و روستا شهری و روستایی نسبت به شهر مورد مطالعه ، خطوط و راههای ارتباطی و بالاخره برخی پدیده های ظاهری بر روی زمین مانند پوشش گیاهی ، ماسه زارها ، مخروط افکنه ها و دریاچه های فصلی ، می توانند کمکهای زیادی برای تجزیه و تحلیلهای محیطی به ویژه در رابطه با مسائل و مناسبات شهر با حوزه نفوذ آن بنماید . بررسی مطالعات شهری به کمک نقشه های توپوگرافی این مکان را فراهم می سازد که شهر نه فقط به عنوان یک پدیده مجرد ف بلکه به صورت جزئی از یک منظومه محیطی که تحت تأثیر عوامل جغرافیایی طبیعی و انسانی پاگرفته است ، مورد توجه قرار گیرد . تنها بدین طریق است که عملاً یک مطالعه درست و مبتنی بر روش شناخت علمی میسر می گردد . در غیر این صورت یعنی بدون توجه به عوامل و فرصتهای مداخله کننده بیرونی ، اطلاعات بدست آمده از شهر برای ارائه یک تجزیه و تحلیل جامع کافی نبوده و پاسخگوی نیازهای پیوسته در حال دگرگونی شهر نخواهد بود . اطلاعات موجود بر روی نقشه های توپوگرافی به خوبی قابل تبدیل به نقشه های موضوعی هستند . تهیه این نقشه های موضوعی خود می تواند در تعیین نقش شهر برای حوزه شهری و پسکرانه های روستایی ، همچنین منزلت شهر در سلسله مراتب شهری ، از جمله مهمترین راهنماها به شمار آید .

نقشه های توپوگرافی و رسم نیمرخ توپوگرافی

 

 

   خواندن نقشه های توپوگرافی

خواندن نقشه های توپو گرافی بسیار آسان است مشروط بر آن که قواعد زبان مربوط به آن را به درستی آموخته باشیم.یک نقشه توپو گرافی مقابل خود بگذارید و به این ترتیب گام به گام همراه ما باشید.

نام نقشه که معمولا مهم ترین نقطه جغرافیای روی نقشه است ، در قسمت بالای نقشه نوشته شده است.

  • در سمت راست و بالای نقشه شماره برگ و شماره سری نقشه نوشته شده است . این شماره ها اندکس راهنمای استفاده و یافتن نقشه مورد نظر در آرشیو نقشه هاست . در نقشه های ۱:۲۵۰۰۰۰ و ۱:۵۰۰۰۰۰ در سه طرف از نقشه این شماره را درج کرده اند .و از آنجا که نقشه های توپوگرافی معمولا در فایل های بایگانی نقشه به صورت ورقه هایی روی هم قرار می گیرد با نگاه کردن به هر گوشه از آن می توان نقشه مورد نظر را یافت و از خارج کردن تمام نقشه خوداری کرد. در مکاتبات مربوط به نقشه ها نیز از این شماره ها استفاده می شود تانقشه مورد نظر را بشناسانند. در سمت راست و پایین نقشه نیز همان شماره ها با استفاده از شبکه اتصال نقشه ها نمایش داده شده است.که قسمت های مجاور مقشه مورد نظر را معرفی می کند.

  • مقیاس در قسمت پایین نقشه در بخش میانی به شکل عددی و خطی بر مبنای واحد متریک ، واحد انگلیسی ، بر حسب مایل خشکی و مایل دریایی نوشته شده است .

  • در زیر مقیاس ؛ فواصل منحنی میزان ها ی عادی و فرعی نوشته شده است. در مناطقی که فاصله منحنی میزان های اصلی کم باشد عدد ارتفاعی یک در میان روی منحنی های اصلی نوشته شده است.فاصله منحنی های میزان ۱۰۰ متر است.

  • در زیر مقیاس ؛ سیستم تصویری که براساس آن نقشه را تهیه کرده اند نوشته شده است. اغلب نقشه های توپوگرافی ایران در سیستم تصویری یونیورس ترانس مرکاتور یا(u.t.m) تهیه شده است.

  • در قسمت پایین نقشه های ۱:۵۰۰۰۰ و یا در قسمت سمت چپ نقشه های ۱:۲۵۰۰۰۰ علائم راهنما ی نقشه ثبت شده است. در نقشه های ۱:۲۵۰۰۰۰ علاوه بر این اطلاعات ، مختصات بلندترین نقطه ارتفاعی نیز مشخص شده است.در همین قسمت میزان انحراف مغناطیسی این نقشه در سال معینی ذکر شده است. عدم سندیت مرز های موجود در نقشه ، وجود یا عدم وجود موانع ارتفاعی مصنوعی نظیر دکل های رادیویی یا آنتهای مخابراتی ، سال تهیه نقشه ، و منبع پایه در تهیه نقشه که معمولا عکسهای هوایی در سال معینی هستند نوشته شده است.

  • در نقشه های ۱:۲۵۰۰۰۰ و۱:۵۰۰۰۰۰ یک روش ساده تعیین مختصات نقطه ای با تقریب ۱۰۰۰ متر روی نقشه آموزش داده شده است( در انتهای این بخش به اینمساله خواهیم پرداخت). و در هر دوی این نقشه ها ، خطوط شبکه ای ۱۰ کیلو متری در سیستم (u.t.m)وجود دارد که در نقشه های ۱:۲۵۰۰۰۰ آبی رنگ و در نقشه های ۱:۵۰۰۰۰۰ به رنگ بنفش دیده می شود.از این شبکه برای تخمین سریع فاصله ها استفاده می شود. ضمن آنکه شبکه بندی ۱۰۰ کیلو متری را با حروف لاتین مشخص کرده اند که کار یافتن نقاط را بر روی نقشه سرعت می بخشد.

  • در زیر قسمت مقیاس خطی و در جایی که فواصل منحنی های میزان مشخص شده است، مبنای ارتفاعی نقشه نوشته شده است . منظور از مبنای ارتفاعی سطحی است که صفر مسطحاتی از آن محل در نظر گرفته می شود . محاسبات ارتفاعی از مبدا آن نقطه به حساب می آید. در نقشه های توپوگرافی ایران صفر ارتفاعی دماغه فاو در خلیج فارس است.به این ترتیب نقطه فاو در نقشه های ایران صفر متر ارتفاع دارد و قله دماوند ۵۶۷۱ متر ؛ نسبت به نقطه فاو اختلاف ارتفاع دارد.

  • در همه نقشه های توپوگرافی از استفاده کنندگان خواسته شده است که اشتباهات و نظرات اصلاحی خود را به اداره جغرافیایی ارتش که تولید کنند این نقشه ها هستند ، اطلاع دهند. در بسیاری از مورد محققان جغرافیا در حین مطالعه به مواردی بر خورده اند که بین اطلاعات نقشه و زمین اختلاف وجود دارد . هر استفاده کننده از نقشه وظیفه دارد موارد اختلاف را به سازمان تولید کننده نقشه اطلاع دهد.

  • مختصات جغرافیایی : در حاشیه نقشه اصلی ، مختصات جغرافیایی سطحی که در نقشه دیده می شود ، درج شده است. در هر نقشه ۱:۵۰۰۰۰ ؛ ۱۵ دقیقه عرض و ۱۵ دقیقه طول جغرافیایی نشان داده شده است.که هر کدام به ۳ بخش ۵ دقیقه ای تقسیم می شوند.در نقشه های ۱:۲۵۰۰۰۰ این مقدار به ۵/۱ درجهطول جغرافیایی و ۱درجه عرض جغرافیایی می رسد که در هر دو بعد به بخشهای ۱۵ دقیقه ای تقسیم بندی دارند.محل تلاقی طول و عرض جغرافیایی در نقشه های ۱:۲۵۰۰۰۰ یک علامت+ بزرگ وچود دارد.در هر دو ی این نقشه ها یک راهنمای اصالت نقشه وجود دارد که میزان دقت مسطحاتی و دقت منحنی های میزان را مشخص کرده است که به ترتیب برای نقشه های ایران ۱۲۵ و ۵۰ متر است.

  • نگهداری نقشه های توپوگرافی : تهیه نقشه های توپوگرافی امری مشکل است بنابراین از این اسناد باید به خوبی نگهداری کرد بهترین راه نگهداری نقشه ها لوله کردن و قرار داده آنها در یک محفظه ضد رطوبت و ضد ضربه است.البته باید نام یا شماره سری نقشه هایی که در هر محفظه قرار دارند را روی بدنه محفظه درج نمود تا در موقع استفاده مجبور نباشیم تمام نقشه های تمام محفظه ها را بیرون بیاوریم.البته حمل نقشه در این وضعیت مشکلاتی هم دارد . چنانچه موضوع حمل نقشه ها بر طول عمر آنها برای شما ارجحیت داشته باشد می توانید نقشه ها را تا کنید آن هم در جهت های مخالف هم که باز و بسته کردن آنها سریع صورت گیرد. در این شکل حمل ونقل نقشه ها بسیار آسان خواهد بود اما طول عمر آنها کم می شود و بزودی از محل تا خوردگی نقشه ها پاره می شوند.استفاده از چسب بی رنگ پهن در محل اتصال تا شدگی ها تا حدودی مشکل را رفع خواهد کرد.

  • تصویر مرتبط

 

منبع : وبسایت تخصصی نقشه برداری