حس هیجان خواهی نوجوانان ،به عنوان یکی از زیرمولفهای نوجویی، به وجود اومده توسط نیاز اون­ها به محرکای مبهم، پیچیده و جدیده. از این رو نوجویی و هیجان خواهی به طور گسترده در مورد مصرف مواد مخدر بررسی شده. هیجان خواهی ویژگی شخصیتیه که با نوجویی، بلند پروازی، تجارب هیجانی و محرکای شدید هیجانی مربوطه (استفنسون و هلم، ۲۰۰۶).  مطالعه روی حیوانات نشون میده که نوجویی و مصرف مواد مخدر سیستم پاداشی برابری رو در مغز فعال می سازه (ماتیاس[۴]، ۱۹۹۵). کلا هیجان طلبی، نوجویی و آسیب گریزی پایین، کنترل ضعیف تکانها با مصرف مواد مخدر رابطه داشته و می تونه پیش بینی کننده مصرف مواد مخدر در دوره نوجوونی باشه (تسچان[۵] و همکاران، ۱۹۹۴). پس یکی از متغیرهای مورد بررسی در تحقیق حاضر، نوجویی کلونینجره که به صورت جداگونه مطرح می شه.

کلونینجر در ارائه نظریه خود مخصوصا از نظریه جفری گری[۶] (۱۹۸۱) و نظریه شخصیتی روان دکتر سوئدی، هنریک سجوبرینگ[۷] (۱۹۷۳) بهره برده. گری در ساختار پایه ای نظریه ایشون و واسه ساخت سیاه س ذات و منش نقش مهمی داشته. گری واسه اضطراب و تکانشوری به ترتیب سیستمای جلوگیری رفتاری[۸] و فعال سازی رفتاری[۹] رو پیشنهاد کرده. ایشون با جمع آوری دلایل بیشترً آزمایشی-تجربی نشون میده که هر کدوم از این سیستما در آدم و حیوان دارای مدار عصبی اختصاصی و جداگونه از دیگر ایه. البته علاوه بر دو سیستم بالا، سیستم سومی رو به عنوان سامانه جنگ و فرار هم مطرح می سازه که واسه اون هم مدار عصبی خاصی رو تعریف کرده (گری، ۱۹۸۱). سجوبرینگ هم در نظریه شخصیت خود، سه بعد متانت (در مقابل تکانشوری)، اعتماد (درمقابل وسواسی-اجباری) و پایداری (در مقابل ویژگی دمدمی مزاج اجتماع آمیز) رو مطرح کرده (کاویانی، ۱۳۸۲).

اضطراب

کلونینجر به فکر بود که سامانه های سرشتی در مغز دارای سازمان یافتگی کارکردی[۱۰] تشکیل شده از سامانه های متفاوت و جداگونه از همدیگه واسه فعال سازی، موندگاری و جلوگیری رفتاری در پاسخگویی به گروه های معینی از محرک هاست. کلا ذات شامل چهار عامل نوجویی، آسیب گریزی، جایزه-وابستگی[۱۱] و همت[۱۲] است. فعال سازی رفتاری پاسخی به محرکای نو (جدید)[۱۳] و نشونه های جایزه و خلاص شدن از تنبیه س. پس تفاوتای فردی در اینجور قابلیتی “نوجویی” نامیده می شه. جلوگیری رفتاری پاسخی به محرکای تنبیه یا نبودن پاداشه. تفاوتای فردی در توانایی معطلی یا جلوگیری رفتاری، آسیب گریزی نامیده می شه. رفتاری که با جایزه تقویت می شه معمولاً تا یه مدت پس از قطع جایزه ادامه داره که همون ویژگی سرشتی جایزه-وابستگیه. اینجوری در قسمت ذات، کلونینجر این سه بعد رو که هر یک دارای چهار اندازه فرعی هستن، معرفی کرد و بعد چهارم رو که بدون زیر مقیاسه همت نامید (کلونینجر، پریزبک، و شوراکیک[۱۴]، ۱۹۹۱، به نقل از هیرامورا[۱۵] و همکاران، ۲۰۱۰).

کلونینجر فرض می­ کنه عوامل محیطی مخصوصا روش تربیتی والدین در تغییر شکل ذات به صفات منش (اصطلاحاً تعامل فنوتایپ و ژنوتایپ) موثره (راچکین و همکاران، ۱۹۹۹).

جدول ۱-۲ خلاصه ای از مجموعه رفتارای متضادی رو نشون میده که باعث فرق در بیشترین حد امتیاز بیاری واسه هر چهار بعد سرشتی می شن. باید توجه کرد که هر مقدار پایانی از این ابعاد از نظر تطابقی، سودمندی یا نبود سودمندی خاص خود رو داره. پس نمره یا امتیاز بالا یا پایین حتماً به معنی یکی بودن بهتر نیس (پویان و همکاران، ۱۳۸۶).

 

جدول ۱-۲٫ توصیف افراد با نمرات بالا و پایین در چهار بعد سرشتی

 

بعد مزاجتوصیف بیشترین حد تغییرات
بالاپایین
آسیب گریزیبدبین، ترسو، خجول، خستگی پذیرخوش بین، جسور، برون گرا، پرانرژی
نوجوییکنجکاو، تکانشی، افراطی و ولخرج، زودرنج و تحریک پذیربا احتیاط، متعادل و اندیشه ورز، صرفه جو، صبور
جایزه-وابستگیاحساساتی، گشاده رو، گرم، مهربون و عاطفیبی علاقه، منزوی، سرد، جداگونه و غیر وابسته
همتکوشا، مصمم، جدی، کمال طلب مصلحت گراتنبل، بی اراده، تشویق ناپذیر، مصلحت گرا

 

همونجوریکه گفته شد، تنوع طلبی و نوجویی نشون دهنده تمایل ارثی واسه شروع یا فعال سازی روبرو شدن با شور و شوق خیلی زیاد در جواب تازگیا و تنوع، روبرو شدن با نشانگرهای جایزه، دوری فعال از نشونه های شرطی شده تنبیه و فرار از تنبیه غیرشرطیه. نوجویی به صورت فعالیت کشف در جواب تازگیا و تنوع، تکانش گری، زیاده روی در مقابله با اشارات مربوط با جایزه و دوری فعال از شکست بروز می کنه. آدمایی که نوجویی بالایی دارن، مایل به فعالیت کشف هستن، تحریک شدن رو دوست دارن و با تحریک، هیجان زده می شن. هم اینکه، در مقابل نظرات نو از خود هیجان نشون میدن؛ یکنواختی رو دوست ندارن و از اون خسته می شن. میل به خلاقیت دارن؛ با اطلاعات کم می تونن خیلی سریعً تصمیم بگیرن؛ در ایجاد تغییر اصرار می کنن؛ مستعد حواس پرتی هستن؛ ولخرج و فعال هستن؛ به خطر کردن علاقه نشون میدن؛ روال بسیار منظم رو دوست ندارن (کاویانی،۱۳۸۲). سودمندیای نوجویی بالا از نظر تطابقی یعنی کشف با شور و شوق خیلی زیاد محرکای جدید و ناآشنا که بالقوه منتهی به ریشه یابی، کشف و جایزه می شه و مضرات اون، ملالت، خستگی پذیری و خیال پردازی در تلاش هاست (پویان و همکاران، ۱۳۸۶). آدمایی که نوجویی پایینی دارن، تمایل به تکرار تجربه های قبلی دارن؛ در مقابل تغییر مقاوم هستن؛ منضبط بوده و کار برنامه ریزی شده رو دوست دارن؛ تمرکز خوبی از خود نشون میدن؛ محافظه کار و مقید هستن؛ صرفه جویی در وقت و پول و انرژی رو پسند می کردن (کاویانی، ۱۳۸۲). اندیشه ورزی، تلاش منظم و مقابله با احتیاط و دقیق اون­ها، وقتی که انطباقی باشه به روشنی سودمنده. عیب نوجویی پایین، تحمل یکنواختی و از دست دادن اشتیاقه که بالقوه به صورت تمایل به یکنواخت سازی کسل کننده فعالیتا بروز می کنه (پویان و همکاران، ۱۳۸۶).

برنامه ریزی

همونجوریکه مطرح شد تئوری زیست-روان شناختی شخصیت کلونینجر (۱۹۸۷، کلونینجر و همکاران، ۱۹۹۱، به نقل از هیرامورا و همکاران، ۲۰۱۰) راه و روش جالبی رو واسه درک این عملکرد از راه صفات سرشتی مخصوصا نوجویی که به صورت زیستی تعیین شده، مطرح می کنه. مثلا، ویلز و همکاران (۱۹۹۸، به نقل از پورشهباز و همکاران، ۱۳۸۴) چندین ویژگی شخصیتی رو در دانش آموزان دبیرستانی بررسی و از راه تحلیل خوشه ای پنج گروه رو در اون­ها مشخص کردن:

دانش آموز

  1. نوجوانان مشکل با ویژگیای خودکنترلی ضعیف، نوجویی بالا، خطرپذیری، خشم، استقلال طلبی، سابقه رویدادهای استرس زای جورواجور زندگی، رفتار انحرافی و عاطفه منفی.
  2. نوجوانان معمولی که همیشه نامبرده پایین بودن.
  3. نوجوانان خطرپذیر کنترل شده با ویژگیای خطرپذیری و نوجویی بالا اما خودگردانی متوسط.
  4. نوجوانان غیر منحرف دچار استرس با ویژگیای انگیزه پیشرفت و خودگردانی متوسط اما سطح بالای رویدادهای استرس زای زندگی، عاطفه منفی و اضطراب اجتماعی.
  5. نوجوانان کناره گیر با سطح پایین در همه ویژگیای گروه چهارم.

یافته ها نشون داد که نوجوانان مشکل بیشترین سطح مصرف مواد مخدر و نوجوانان معمولی کمترین سطح مصرف مواد مخدر رو داشتن (سادی، ۱۹۹۹). هم اینکه، کلا  ثابت شده که جلوگیری زدایی عصب رفتاری کودکی (که شامل نوجویی، هیجان خواهی، تکانشگری، نبود وظیفه شناسی و اضطراره)، احتمال مصرف مواد در نوجوونی رو پیش بینی می کنه که دلیل اون رو بد عملکردی قشر پیش پیشونی به عنوان عنصر جدانشدنی احتمال مشکل مصرف مواد مطرح می کنن. چون از شاخصای سازه جلوگیری زدایی عصب رفتاری – ظرفیت شناختی اجرایی، تنظیم یا کاهش عاطفه، کنترل رفتار- تشخیص داده شدن که به وسیله سیستمای عصبی ای که در قشر پیش پیشونی قرار دارن، استفاده می شن (کریسی، تارتر، رینولد و ونیوکوک[۱۶]، ۲۰۰۶).

 

[۱]- Wills, Windle, & Cleary

[۲]- Grucza

[۳]- Voelkel

[۴]- mathias

[۵]- Tschann

[۶]- Gray

[۷]- Sjobring

[۸]- Behavioral Inhibition System (BIS)

[۹]- Behavioral Activation System (BAS)

[۱۰]- functionally organized

[۱۱]- reward dependence

[۱۲]- persistence

[۱۳]- novel stimuli

[۱۴]- Pryzbeck & Svrakic

[۱۵]- Hiramura

[۱۶]- Kirisci, Tarter, Reynold, & Vanyukov